Kashmir issue 1947: ભાગલા પછી કેવી રીતે બન્યું PoK? વાંચો- કાશ્મીર મુદ્દો સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કેમ પહોંચ્યો?

Kashmir issue 1947: કાશ્મીરના 78 હજાર ચોરસ કિલોમીટરથી વધુ વિસ્તાર પર પાકિસ્તાનનો ગેરકાયદેસર કબજો છે. આ વિસ્તાર એટલો મોટો છે કે તેમાં 50થી વધુ દિલ્હી આવી શકે છે. પાકિસ્તાન તેને આઝાદ કાશ્મીર કહે છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે તે સ્વતંત્ર નથી પરંતુ પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળનું કાશ્મીર છે. સામાન્ય ભાષામાં તેને પીઓકે કહીએ છીએ.

POKની ચર્ચા એટલા માટે થઈ રહી છે કારણ કે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે બુધવારે લોકસભામાં તેના વિશે મોટી વાત કહી છે. શાહે કહ્યું કે જો દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહર લાલ નેહરુએ યોગ્ય પગલું ભર્યું હોત તો આજે PoK ભારતનો ભાગ હોત.

શાહે કાશ્મીરમાં યુદ્ધવિરામ લાદવાના નેહરુના નિર્ણયને સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં લઈ જવાના નિર્ણયને 'ભૂલ' ગણાવી છે.

આવી સ્થિતિમાં, શું તમે જાણો છો કે આ PoK કેવી રીતે બન્યું? મામલો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો? અને અત્યારે ત્યાં શું સ્થિતિ છે?

જ્યારે કાશ્મીર ભારતનો ભાગ બન્યું

આઝાદીની સાથે 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ વિભાજન પણ થયું હતું. ભારત અને પાકિસ્તાન અલગ દેશો બન્યા. તે સમયે ભારત 500 થી વધુ નાના-મોટા રજવાડાઓમાં વહેંચાયેલું હતું. પરંતુ કેટલાક રજવાડા એવા હતા, જે ભારત કે પાકિસ્તાન સાથે જવા માંગતા ન હતા.

જમ્મુ-કાશ્મીરનું રજવાડું પણ આવું જ હતું. અહીંની મોટાભાગની વસ્તી મુસ્લિમ હતી. પરંતુ મહારાજા હરિસિંહ હિંદુ હતા. પછી મહારાજા હરિ સિંહે પણ જમ્મુ-કાશ્મીરને સ્વતંત્ર રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.

પરંતુ વિભાજન સાથે પાકિસ્તાનની નજર કાશ્મીર પર હતી. તે કાશ્મીર કબજે કરવા માંગતો હતો. પરંતુ કાશ્મીરે અલગ રહેવાનું પસંદ કર્યું.

આઝાદીના થોડા મહિનાઓ પછી, 22 ઓક્ટોબર 1947ના રોજ, પાકિસ્તાનમાંથી હજારો આદિવાસીઓથી ભરેલી સેંકડો ટ્રકો કાશ્મીરમાં પ્રવેશી. તેમનો ઉદ્દેશ્ય કાશ્મીરને પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દેવાનો હતો. આ એ જ આદિવાસીઓ હતા જેમને પાકિસ્તાન સરકાર અને સેનાનું સમર્થન મળ્યું હતું.

દિવસો વીતતા ગયા અને પાકિસ્તાની આદિવાસીઓ કાશ્મીરના જુદા જુદા ભાગો પર કબજો જમાવતા રહ્યા. આખરે જમ્મુ અને કાશ્મીરના મહારાજા હરિ સિંહે ભારત પાસે મદદ માંગી.

27 ઓક્ટોબર 1947ના રોજ મહારાજા હરિ સિંહે ભારત સાથે વિલીનીકરણના દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. બીજા જ દિવસે ભારતીય સેના કાશ્મીરમાં ઉતરી. ધીરે ધીરે ભારતીય સેનાએ પાકિસ્તાની આદિવાસીઓને પાછળ ધકેલવાનું શરૂ કર્યું.

આ તે સમય હતો જ્યારે સંજોગો ખૂબ જ અલગ હતા. ભારતીય અને પાકિસ્તાની સેનાના વડા બ્રિટિશ હતા. તે સમયે માઉન્ટબેટન તરફથી પણ ભારત પર દબાણ હતું. એવું કહેવાય છે કે ભારતના તત્કાલિન ગવર્નર જનરલ માઉન્ટબેટનની સલાહ પર જવાહરલાલ નહેરુ 1 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ આ મુદ્દો સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં લઈ ગયા હતા.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં શું થયું?

1948માં જ્યારે કાશ્મીર મુદ્દો સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ગયો ત્યારે તે વર્ષે તેના પર ચાર ઠરાવ કરવામાં આવ્યા હતા. પ્રથમ દરખાસ્ત નંબર-38 આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવમાં બંને પક્ષોને સ્થિતિ સામાન્ય બનાવવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે સુરક્ષા પરિષદના સભ્યોએ બંને દેશોના પ્રતિનિધિઓને બોલાવીને સીધી વાતચીત કરવી જોઈએ.

ત્યારબાદ 20 જાન્યુઆરી, 1948ના રોજ પ્રસ્તાવ નંબર 39 આવ્યો. સમસ્યાના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે ત્રણ સભ્યોની કમિટી બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. જેમાં ભારત અને પાકિસ્તાનમાંથી એક-એક સભ્ય હશે. તે બંને ત્રીજા સભ્યની પસંદગી કરશે.

21 એપ્રિલ 1948ના રોજ ઠરાવ નંબર 47 પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં કાશ્મીરમાં જનમત સંગ્રહ કરાવવા પર સહમતિ બની હતી. પરંતુ શરત નક્કી કરવામાં આવી હતી કે પાકિસ્તાની આદિવાસીઓ કાશ્મીરમાંથી પાછા જશે.

અંતે, 3 જૂન, 1948 ના રોજ, ઠરાવ નંબર 51 પસાર કરવામાં આવ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પંચ ભારત-પાકિસ્તાન બંને દેશોમાં મોકલવામાં આવશે તેવો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આ કમિશને તેનો રિપોર્ટ ડિસેમ્બર 1948માં સુપરત કર્યો હતો. તેમાં જનમત સંગ્રહ અને યુદ્ધવિરામની વાત કરવામાં આવી હતી.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં આ બધું થઈ રહ્યું હતું ત્યાં સુધીમાં પાકિસ્તાનીઓએ કાશ્મીરના મોટા વિસ્તાર પર ગેરકાયદેસર કબજો જમાવી લીધો હતો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની મધ્યસ્થી દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધવિરામ થયો હતો. પરંતુ સાથે સાથે એ પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે જેટલુ કાશ્મીર ભારત પાસે છે તેટલું ભારત પાસે રહેશે. અને પાકિસ્તાન દ્વારા જે પણ હિસ્સો કબજે કરવામાં આવ્યો છે તે તેની પાસે જશે. તેને પીઓકે કહેવામાં આવે છે.

યુદ્ધવિરામ છતાં પાકિસ્તાની સેના પીઓકેમાંથી હટી નથી. તેથી જ ભારતે જનમત લેવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો.

કેવું છે PoK?

કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર પાકિસ્તાને કાશ્મીરના 78 હજાર ચોરસ કિલોમીટરથી વધુ વિસ્તાર પર ગેરકાયદેસર કબજો જમાવ્યો છે. આ સિવાય ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 2 માર્ચ, 1963ના રોજ થયેલા કરાર હેઠળ પાકિસ્તાને પીઓકેનો 5 હજાર 180 વર્ગ કિમી વિસ્તાર ચીનને આપ્યો હતો.

પીઓકે વાસ્તવમાં બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. પ્રથમ- જેને પાકિસ્તાન આઝાદ કાશ્મીર કહે છે. અને બીજું- ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન. આઝાદ કાશ્મીરનો ભાગ ભારતીય કાશ્મીરને અડીને આવેલો છે. જ્યારે, ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન કાશ્મીરના ઉત્તરીય ભાગમાં છે, જે લદ્દાખની સરહદે છે.

PoK વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિકોણથી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તે ઘણા દેશો સાથે સરહદો વહેંચે છે. પશ્ચિમમાં તેની સરહદ પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંત અને ખૈબર-પખ્તુનખ્વા સાથે છે. સરહદ ઉત્તર-પશ્ચિમમાં અફઘાનિસ્તાનના વખાન કોરિડોર, ઉત્તરમાં ચીન અને પૂર્વમાં ભારતના જમ્મુ અને કાશ્મીર સાથે જોડાયેલી છે.

વર્ષ 1949માં આઝાદ જમ્મુ અને કાશ્મીરના નેતાઓ અને પાકિસ્તાન સરકાર વચ્ચે સમજૂતી થઈ હતી. આને કરાચી કરાર કહેવામાં આવે છે. કરાર હેઠળ, આઝાદ જમ્મુ અને કાશ્મીરના નેતાઓએ ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન પાકિસ્તાનને સોંપ્યું.

આઝાદ જમ્મુ અને કાશ્મીર એટલે કે પીઓકેની પોતાની સરકાર છે. તેના પોતાના રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન છે. ચૌધરી અનવારુલ હક અહીંના વડાપ્રધાન છે. અને સુલતાન મહમૂદ ચૌધરી પ્રમુખ હતા. પરંતુ અહીંની સરકાર કોઈપણ નિર્ણય લેવા માટે પાકિસ્તાન સરકાર પર નિર્ભર છે. એક અલગ હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ પણ છે. એસેમ્બલી પણ છે.

અત્યારે શું સ્થિતિ છે?

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ઠરાવ પસાર થવા છતાં પાકિસ્તાની સેનાએ પીઓકેમાંથી પીછેહઠ કરી નથી. બીજો ઠરાવ સપ્ટેમ્બર 1952માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ મુજબ પાકિસ્તાન તરફથી 3 થી 6 હજાર સૈનિકો અને ભારત તરફથી 12 થી 18 હજાર સૈનિકો કાશ્મીરમાં રહી શકે છે.

1971 ના યુદ્ધ પછી, 1972 માં બંને દેશો વચ્ચે શિમલા કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. શિમલા કરારમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે કાશ્મીર સંબંધિત વિવાદ પર વાતચીતમાં કોઈપણ ત્રીજા પક્ષની દખલ સ્વીકાર્ય નહીં હોય. ભલે તે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર હોય. માત્ર ભારત અને પાકિસ્તાન સાથે મળીને આ વિવાદ ઉકેલશે.

પરંતુ પાકિસ્તાને આ મુદ્દાનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ ચાલુ રાખ્યું. પાકિસ્તાનના નેતાઓ ઘણી વખત જાણી જોઈને સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કાશ્મીરનો મુદ્દો ઉઠાવે છે. જ્યારે, ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ બે દેશો વચ્ચેનો વિવાદ છે અને આ મામલે કોઈ ત્રીજો પક્ષ હસ્તક્ષેપ કરશે નહીં.

જો કે હજુ સુધી કાશ્મીરનો મુદ્દો ઉકેલાયો નથી. પાકિસ્તાન આતંકવાદના માધ્યમથી કાશ્મીરની સ્થિતિને બગાડે છે. જ્યારે ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી આતંકવાદ બંધ નહીં થાય ત્યાં સુધી કાશ્મીર પર કોઈ વાતચીત નહીં થાય.

આ પણ વાંચો - Union Budget 2024: લોકસભા ચૂંટણી પહેલા 1 ફેબ્રુઆરીએ રજૂ થશે બજેટ, નિર્મલા સીતારમણે કહ્યું- મોટી જાહેરાતની આશા ઓછી