ફુલપુર ગઢ: છેવટે આ બેઠક પરથી કોણે તોડ્યો જવાહરલાલ નેહરુનો પ્રભાવ?

વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ ઉત્તર પ્રદેશ (યુપી)ના ફૂલપુર લોકસભા મતવિસ્તારમાંથી સતત ત્રણ ચૂંટણી જીત્યા. 1964માં તેમના મૃત્યુ બાદ તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિત ત્યાંથી બે વખત સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા હતા. વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સાથેના મતભેદોને કારણે, વિજયાલક્ષ્મી પંડિતે તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન 1969માં લોકસભાના સભ્યપદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. ત્યારપછીની પેટાચૂંટણીઓમાં તે નેહરુ ગાંધી પરિવારના કોઈ સભ્યએ ત્યાંથી ચૂંટણી લડી ન હતી. વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી રાયબરેલીમાંથી ચૂંટણી જીતતા રહ્યા. તે તેમના પતિ ફિરોઝ ગાંધીનો મતવિસ્તાર હતો. સંજય ગાંધી અમેઠીથી સાંસદ બન્યા.

ફુલપુર લોકસભા મતવિસ્તાર કેમ ખાસ હતો?
નેહરુનો સંસદીય મતવિસ્તાર હોવા ઉપરાંત, ફુલપુર ઘણી બાબતોમાં ખાસ હતું. તે વિસ્તારમાં પેટાચૂંટણી સહિત કુલ 20 ચૂંટણીઓ અત્યાર સુધીમાં યોજાઈ ચૂકી છે. પરંતુ ત્યાંથી કોંગ્રેસ માત્ર સાત વખત જ જીતી શકી હતી. રામપૂજન પટેલ છેલ્લે 1984માં કોંગ્રેસમાંથી ચૂંટાયા હતા. વર્તમાન લોકસભામાં ભાજપના કેશવદેવી પટેલ ત્યાંથી સભ્ય છે. આ વિસ્તારમાં 1962માં જવાહરલાલ નેહરુની ડો. રામ મનોહર લોહિયા સાથે રસપ્રદ ચૂંટણી સ્પર્ધા હતી. 1977માં હેમવતી નંદન બહુગુણાના પત્ની કમલા બહુગુણા અહીંથી જનતા પાર્ટીના સાંસદ બન્યા હતા.

આ પહેલા પણ વર્ષ 1969માં થયેલી પેટાચૂંટણીમાં સંયુક્ત સમાજવાદી પાર્ટી (સાંસોપા)ના જનેશ્વર મિશ્રાએ કોંગ્રેસના દિગ્ગજ નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી કે.ડી.ને હરાવ્યા હતા. માલવિયાનો પરાજય થયો હતો. 2004માં સપાએ પોતાની વોટ બેંકના આધારે વિવાદાસ્પદ બાહુબલી અતીક અહેમદને આવા મહત્વના અને પ્રખ્યાત વિસ્તારમાંથી સંસદસભ્ય બનાવ્યા હતા.

ફુલપુર લોકસભા મતવિસ્તારમાં પાંચ વિધાનસભા મતવિસ્તાર છે. આમાં અલ્હાબાદ શહેરના બે વિધાનસભા ક્ષેત્રનો પણ સમાવેશ થાય છે. વર્ષ 1962માં ડૉ. લોહિયા અહીંથી નેહરુ સામે સમાજવાદી યુવા રજનીકાંત વર્માને ઉમેદવાર તરીકે નોમિનેટ કરવા માંગતા હતા.

પરંતુ બાદમાં સમાજવાદી નેતાઓ, કાર્યકર્તાઓ અને જનતાના એક વર્ગની માંગને કારણે લોહિયા પોતે ત્યાંથી ઉમેદવાર બન્યા. વિદેશી મીડિયામાં પણ આ ચૂંટણી સંઘર્ષનો વ્યાપક પ્રચાર કરવામાં આવ્યો હતો. નેહરુને હરાવવું અકલ્પનીય હતું.પરંતુ ડૉ.લોહિયાને પાંચમાંથી બે વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં નેહરુ કરતાં વધુ મત મળ્યા. નેહરુને એક લાખ 18 હજાર અને લોહિયાને 54360 વોટ મળ્યા.

ડો.લોહિયાએ શું કહ્યું?
પાછળથી ડો. લોહિયાએ કહ્યું હતું કે હું નેહરુને હરાવી શક્યો નથી, પણ મેં યથાસ્થિતિના ખડકમાં ચોક્કસ તિરાડ પાડી દીધી છે અને તે આંધળા નથી.

નહેરુને બે વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં હરીફ ઉમેદવાર કરતાં ઓછા મત મળ્યા તે પણ આશ્ચર્યજનક હતું. નેહરુને એક સમયે આ દેશના યુવાનોના હૃદયના સમ્રાટ કહેવામાં આવતા હતા.1952માં સંત પ્રભુદત્ત બ્રહ્મચારીએ ફુલપુરમાં નહેરુ સામે ગૌહત્યાના મુદ્દે ચૂંટણી લડી હતી. પરંતુ નહેરુના ચૂંટણી સ્વાસ્થ્ય પર તેની કોઈ અસર થઈ ન હતી. નેહરુને 2 લાખ 33 હજાર અને બ્રહ્મચારીને 56 718 મત મળ્યા હતા.